Giữ tiếng Việt và giữ kết nối với Việt Nam khi ở xa

Đây là chuyện xảy ra dần và ít ai để ý cho tới khi nó rõ: sau vài năm, nhiều du học sinh thấy mình nói tiếng Việt chậm hơn, hay chen từ tiếng Anh, và không biết diễn đạt một khái niệm chuyên môn bằng tiếng Việt dù hiểu rất rõ bằng tiếng Anh.

Song song với đó là cảm giác lạc nhịp với những gì đang diễn ra ở nhà.

Cả hai đều bình thường, và cả hai đều xử lý được nếu có ý thức.

Vì sao tiếng Việt chậm đi

Không phải bạn quên tiếng mẹ đẻ. Vấn đề cụ thể hơn:

• Vốn từ chuyên môn không hình thành bằng tiếng Việt. Bạn học toàn bộ ngành bằng tiếng Anh, nên khi cần nói về nó bằng tiếng Việt thì không có từ.
• Phản xạ chậm đi vì ít dùng.
• Từ vựng đời sống mới ở Việt Nam bạn không tiếp xúc, nên dùng cách nói đã cũ vài năm.

Điều này có hệ quả thật nếu bạn định về nước làm việc: khả năng trình bày chuyên môn bằng tiếng Việt là kỹ năng được nhà tuyển dụng trong nước đánh giá, và người mất nó phải học lại.

Cách giữ vốn từ chuyên môn

• Đọc tài liệu chuyên ngành bằng tiếng Việt đều đặn, dù không cần cho việc học. Một bài mỗi tuần là đủ để giữ nhịp.
• Giải thích cho người khác bằng tiếng Việt. Nói với gia đình về điều bạn đang học, kèm cố gắng dùng từ tiếng Việt thay vì chen tiếng Anh. Đây là bài tập hiệu quả nhất.
• Ghi chú song ngữ cho các khái niệm chính của ngành: thuật ngữ tiếng Anh và cách diễn đạt tiếng Việt tương ứng.
• Theo dõi vài nguồn chuyên môn tiếng Việt trong ngành của bạn.

Cách giữ tiếng Việt nói chung

• Nói tiếng Việt với người Việt thay vì chuyển sang tiếng Anh vì tiện hơn. Thói quen chen tiếng Anh giữa câu hình thành rất nhanh và khó bỏ.
• Đọc sách tiếng Việt. Có nhiều nguồn sách điện tử và sách nói tiếng Việt.
• Viết. Nhật ký, thư cho gia đình, ghi chép. Viết giữ vốn từ tốt hơn đọc.
• Nghe nội dung tiếng Việt khi nấu ăn hoặc đi lại.

Theo dõi những gì đang diễn ra ở nhà

Sau hai ba năm, bạn dễ trở thành người biết rất nhiều về nơi mình học và rất ít về nơi mình sẽ quay về.

Nếu có ý định về, đây là điều đáng chú ý, vì thị trường lao động, mức lương, cách làm việc và cả cách người ta nói chuyện ở Việt Nam đều thay đổi khá nhanh.

• Theo dõi vài nguồn tin trong nước về ngành của bạn.
• Giữ liên lạc với bạn bè cùng ngành đang làm ở Việt Nam. Một cuộc trò chuyện mỗi vài tháng cho bạn bức tranh cập nhật hơn mọi bài báo.
• Về thăm nhà thì gặp người trong nghề, không chỉ gặp gia đình. Vài buổi cà phê với người đang làm trong ngành có giá trị lớn nếu bạn tính về sau này.

Giữ quan hệ với bạn bè cũ

Đây là phần khó nhất và ít được nói tới. Bạn bè thời phổ thông và đại học ở Việt Nam đi những hướng khác, và sau vài năm thì câu chuyện chung ít dần.

Vài điều thực tế:

• Chấp nhận rằng một số quan hệ sẽ nhạt đi. Đây là chuyện xảy ra với mọi người khi trưởng thành, không phải lỗi của ai.
• Chủ động với vài người mình thật sự muốn giữ. Không cần nhiều; hai ba người là đủ. Nhắn tin đều, gọi khi có dịp.
• Đừng để mọi cuộc trò chuyện thành kể về cuộc sống ở Mỹ. Hỏi về họ nhiều hơn.
• Về thăm thì dành thời gian thật thay vì chỉ gặp một buổi đông người.

Với người có con nhỏ đi cùng

Nghiên cứu sinh có con nhỏ gặp một phiên bản khó hơn của vấn đề này: trẻ tiếp xúc tiếng Anh cả ngày và có thể mất tiếng Việt rất nhanh.

Vài cách được nhiều gia đình dùng:

• Giữ nguyên tắc ở nhà nói tiếng Việt, kiên trì kể cả khi trẻ trả lời bằng tiếng Anh.
• Sách, phim hoạt hình và bài hát tiếng Việt.
• Gọi video với ông bà đều đặn; đây là động lực tự nhiên nhất để trẻ dùng tiếng Việt.
• Lớp tiếng Việt cuối tuần ở các cộng đồng lớn, thường do chùa hoặc nhà thờ tổ chức.

Một cách nhìn

Không cần chọn giữa hoà nhập và giữ gốc. Người giữ được cả hai thường ở vị thế tốt nhất: hiểu được cách làm việc ở Mỹ, nói và viết được chuyên môn bằng cả hai thứ tiếng, và có mạng lưới ở cả hai nơi.

Nhưng cái thứ hai không tự giữ được. Nó cần vài thói quen nhỏ, duy trì đều, trong nhiều năm.

Câu hỏi thường gặp