Khác biệt giao tiếp là thứ gây mệt nhất trong năm đầu, hơn cả ngôn ngữ. Bạn có thể hiểu mọi từ trong một câu mà vẫn không hiểu người kia đang muốn gì.
Bài này nói về vài quy tắc ngầm hay gây hiểu nhầm.
Nói thẳng, nhưng thẳng có cấu trúc
Người Mỹ nói trực tiếp hơn người Việt: có ý kiến thì nói, không đồng ý thì nói, muốn gì thì nói ra.
Nhưng cái thẳng đó có một cấu trúc quen thuộc: khẳng định điều tích cực trước, rồi mới nêu vấn đề, rồi kết bằng hướng đi tiếp. Không phải vòng vo, mà là cách để phần nội dung được nghe.
Ví dụ, khi không đồng ý trong một buổi thảo luận, cách thông dụng là ghi nhận ý người trước rồi đưa góc nhìn khác, thay vì nói thẳng rằng ý đó sai.
Với người Việt, cái khó thường nằm ở vế đầu: chúng ta quen giữ ý và không nói phần bất đồng ra, nên hoặc im lặng, hoặc khi nói thì nói quá thẳng vì đã tích tụ.
Từ chối là chuyện bình thường
Trong văn hoá Việt, nói không trực tiếp bị coi là mất lòng, nên ta hay dùng cách vòng: để em xem đã, chắc là khó, em thử sắp xếp.
Ở Mỹ, những câu đó được hiểu là có. Người nghe sẽ chờ bạn, và khi bạn không làm thì họ thấy bạn thất hứa chứ không thấy bạn đã từ chối khéo.
Cách từ chối được coi là lịch sự ở Mỹ: nói rõ là không, kèm một lý do ngắn, và nếu có thì đề xuất phương án khác. Ngắn gọn và rõ ràng không bị coi là thô lỗ.
Những câu hỏi không phải câu hỏi
Có những câu là nghi thức xã giao, không đòi câu trả lời thật:
- Câu hỏi chào hỏi kiểu bạn khoẻ không, dạo này thế nào. Trả lời ngắn gọn tích cực rồi hỏi lại là đủ.
- Câu hẹn gặp chung chung kiểu khi nào đó đi cà phê nhé. Đây thường là lời chào thân thiện, không phải lời hẹn. Nếu bạn muốn biến nó thành lời hẹn thật, hãy chủ động đề xuất một ngày cụ thể; điều đó hoàn toàn được hoan nghênh.
Ngược lại, khi ai đó hỏi câu cụ thể về bài tập, về công việc, về ý kiến của bạn thì đó là câu hỏi thật, và trả lời qua loa sẽ bị hiểu là không quan tâm.
Không gian riêng tư và tiếp xúc
- Khoảng cách đứng nói chuyện ở Mỹ xa hơn ở Việt Nam.
- Ít đụng chạm. Vỗ vai, nắm tay bạn bè cùng giới, khoác vai là chuyện bình thường ở Việt Nam nhưng có thể gây khó xử ở Mỹ.
- Bắt tay là chuẩn trong tình huống trang trọng. Ôm chỉ dành cho người đã thân.
- Xếp hàng được tuân thủ nghiêm, và chen hàng là hành vi bị phản ứng mạnh.
- Giữ cửa cho người phía sau là thói quen phổ biến và được mong đợi.
Những chủ đề nên tránh khi mới quen
- Tuổi tác. Người Việt hỏi tuổi để biết xưng hô; ở Mỹ đây là câu hỏi riêng tư.
- Thu nhập.
- Cân nặng và ngoại hình. Nhận xét kiểu dạo này bạn mập lên, ở Việt Nam có thể là quan tâm, ở Mỹ là xúc phạm.
- Tình trạng hôn nhân và kế hoạch sinh con.
- Chính trị và tôn giáo khi mới quen.
- Tình trạng nhập cư của người khác.
Chủ đề an toàn để bắt chuyện: môn học, thời tiết, đồ ăn, thể thao, phim, kế hoạch cuối tuần, và chính việc bạn là người mới tới.
Trong lớp học
- Phát biểu được tính điểm ở nhiều lớp. Im lặng không được hiểu là khiêm tốn mà là không chuẩn bị bài.
- Hỏi lại là bình thường. Giáo sư Mỹ coi câu hỏi là dấu hiệu quan tâm, không phải dấu hiệu chưa hiểu.
- Không đồng ý với giáo sư được chấp nhận, thậm chí được khuyến khích, miễn là có lập luận.
- Gọi giáo sư thế nào: mặc định dùng chức danh và họ. Nhiều giáo sư sẽ bảo bạn gọi tên; khi đó cứ gọi tên.
- Giờ trực văn phòng là để sinh viên tới hỏi. Đi tới đó là việc được mong đợi, không phải làm phiền, và rất ít sinh viên quốc tế tận dụng.
Ba lời khuyên thực tế
- Nói mình là người mới. Câu như tôi mới sang và chưa quen cách làm ở đây mở ra rất nhiều thiện chí. Người Mỹ nhìn chung sẵn lòng giải thích khi được hỏi.
- Hỏi lại khi không hiểu, ngay lúc đó. Gật đầu cho qua rồi làm sai là tình huống tệ hơn nhiều.
- Đừng suy diễn từ giọng điệu. Cách nói trực tiếp của người Mỹ nghe có thể lạnh với tai người Việt, nhưng thường không mang hàm ý gì.
Và một điều cần nhớ
Nước Mỹ không có một văn hoá duy nhất. Cách ứng xử ở vùng đông bắc khác miền nam, thành phố khác nông thôn, và trong một lớp học có thể có sinh viên từ hai chục nền văn hoá. Những gì viết ở trên là xu hướng chung, không phải quy luật, và cách tốt nhất vẫn là quan sát rồi hỏi.
Câu hỏi thường gặp
Người Mỹ nói thẳng thì mình cũng nên nói thẳng à?
Nên, nhưng có cấu trúc: ghi nhận ý người trước rồi đưa góc nhìn khác. Nói thẳng ở Mỹ không có nghĩa là nói trống không.
Từ chối thế nào cho lịch sự?
Nói rõ là không, kèm lý do ngắn, và nếu có thì đề xuất phương án khác. Cách từ chối vòng vo kiểu để em xem đã thường bị hiểu là đồng ý.
Câu hẹn khi nào đó đi cà phê có phải lời hẹn thật không?
Thường là lời chào thân thiện chứ không phải lời hẹn. Nếu muốn biến thành hẹn thật, hãy chủ động đề xuất một ngày cụ thể.
Những chủ đề nào nên tránh khi mới quen?
Tuổi tác, thu nhập, cân nặng và ngoại hình, tình trạng hôn nhân, chính trị và tôn giáo, và tình trạng nhập cư của người khác.
Im lặng trong lớp có bị đánh giá không?
Có. Phát biểu được tính điểm ở nhiều lớp, và im lặng thường được hiểu là không chuẩn bị bài chứ không phải khiêm tốn.
